ဆိတ်ဆိတ်နေရသူတို့၏အသံ - သူတော်စင် အော်စကာ ရိုမီရိုနှင့် အယ်ဆာဗေဒို ပြည်တွင်းစစ် (၂)

 

ဆိတ်ဆိတ်နေရသူတို့၏အသံ - သူတော်စင် အော်စကာ ရိုမီရိုနှင့် အယ်ဆာဗေဒို ပြည်တွင်းစစ်  (၂)

အခန်း (၁) - အယ်ဆာဗေဒို ပြည်တွင်းစစ်၏ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း

 ၁.၁ နိဒါန်း

အယ်ဆာဗေဒို ပြည်တွင်းစစ် (၁၉၈၀–၁၉၉၂) သည် ခေတ်သစ် လက်တင်အမေရိက သမိုင်းတွင် အကြမ်းဖက်မှု အဆိုးရွားဆုံး ပဋိပက္ခများထဲမှ တခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ တဆယ့်နှစ်နှစ်ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သော အဆိုပါစစ်ပွဲကြောင့် လူပေါင်း ၇၅,၀၀၀ ခန့် အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး၊ လူဦးရေ တသန်းကျော် အိုးအိမ်စွန့်ခွာ ထွက်ပြေးခဲ့ရကာ၊ ယနေ့တိုင် အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံကို ပုံဖော်နေဆဲဖြစ်သည့် နက်ရှိုင်းသော နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေး ဒဏ်ရာဒဏ်ချက်များကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။ ပြည်တွင်းစစ်သည် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် တရားဝင် စတင်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ ဇစ်မြစ်မှာ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက တည်ရှိနေခဲ့သော စီးပွားရေးမညီမျှမှု၊ နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှု၊ စစ်အာဏာစိုးမိုးမှုနှင့် လူမှုရေး မတရားမှုတို့မှ အစပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

နိုင်ငံသည် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခအတွင်းသို့ အဘယ်ကြောင့် ကျရောက်သွားရသည်ကို နားလည်ရန်အတွက် ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီး အော်စကာ အာနူးလ်ဖို ရိုမီရို (Archbishop Óscar Arnulfo Romero) လုပ်ကြံမခံရမီက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အခြေအနေများကို လေ့လာဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ရိုမီရို၏ သေဆုံးမှုသည် ပဋိပက္ခကို ဖန်တီးခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တည်ရှိနေခဲ့သော လူမှုရေး တင်းမာမှုများကို တနိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးလိုက်သည့်  တွန်းအား သာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ သူ၏ လုပ်ကြံခံရမှုသည် ငြိမ်းချမ်းသောနည်းလမ်းဖြင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် မဖြစ်နိုင်တော့ကြောင်း အယ်ဆာဗေဒိုပြည်သူ အများအပြားကို ယုံကြည်သွားစေခဲ့ပြီး၊ အစိုးရကို ဆန့်ကျင်အုံကြွရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်နေကြသည့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများအတွက် ပိုမိုကြီးမားသော ထောက်ခံမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

ဤအခန်းတွင် ရိုမီရို လုပ်ကြံမခံရမီ အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံ၏ သမိုင်းနောက်ခံကို လေ့လာထားပြီး၊ နိုင်ငံ၏ မညီမျှသော မြေယာပိုင်ဆိုင်မှု၊ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး၊ နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှု၊ စီးပွားရေး မှီခိုမှုနှင့် လူမှုရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအတွက် တိုးပွားလာသော တောင်းဆိုချက်များကို အဓိကထား ဖော်ပြထားသည်။ ဤအချက်များကို နားလည်ခြင်းဖြင့် နောက်ပိုင်းတွင် ပြည်တွင်းစစ်သို့ ဦးတည်သွားစေခဲ့သည့် အဖြစ်အပျက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် လိုအပ်သော နောက်ခံအခြေအနေကို ရရှိစေမည် ဖြစ်သည်။

၁.၂ အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှု

၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက်၊ အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံသည် စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန် တင်ပို့မှုကို အဓိကအခြေခံသည့် စီးပွားရေးစနစ်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် ကော်ဖီသည် နိုင်ငံ၏ အဓိက ပို့ကုန်နှင့် အမျိုးသားဓနဥစ္စာ၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများအတွင်း၊ အဆက်ဆက်သော အစိုးရများသည် မြေပိုင်ရှင်ကြီးများကို မျက်နှာသာပေးသည့် မူဝါဒများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး၊ ယခင်က တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများနှင့် တောင်သူငယ်များ ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သော မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့်များကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။

ကော်ဖီထုတ်လုပ်မှု တိုးချဲ့လာသည်နှင့်အမျှ ကျေးလက်နေ မိသားစုပေါင်း ထောင်သောင်းချီ၍ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာမြေယာများကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး၊ စိုက်ခင်းကြီးများတွင် လုပ်ကိုင်ရသည့် နေ့စားအလုပ်သမားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ စီးပွားရေး ဖြစ်ထွန်းအောင်မြင်မှုသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝသော မိသားစု အနည်းငယ်ကိုသာ အကျိုးဖြစ်ထွန်းစေခဲ့ပြီး အယ်ဆာဗေဒို ပြည်သူအများစုမှာမူ ဆင်းရဲမွဲတေမှုတွင်းထဲ၌သာ ပိတ်မိနေခဲ့ကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော မညီမျှသည့် ဖွံ့ဖြိုးတက်မှု ပုံစံသည် ၂၀ ရာစုတလျှောက်လုံး ဆက်လက်ဖြစ်ပွားမည့် လူမှုရေးပဋိပက္ခများအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များသို့ ရောက်သောအခါ၊ အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ကော်ဖီ၊ သကြားနှင့် ဂွမ်း ကဲ့သို့သော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန် တင်ပို့မှုအပေါ် အလွန်အမင်း မှီခိုနေခဲ့ရသည်။ နိုင်ငံတကာ ဈေးနှုန်းအတက်အကျများသည် အလုပ်အကိုင်နှင့် ဝင်ငွေအပေါ် တိုက်ရိုက်သက်ရောက်မှု ရှိစေခဲ့သဖြင့် စီးပွားရေးကျဆင်းမှု ကာလများအတွင်း ဆင်းရဲသော တောင်သူများမှာ အထူးသဖြင့် ထိခိုက်လွယ်ခဲ့ကြသည်။

၁.၃  မြေယာခွဲဝေမှုမညီမျှမှု

နောင်တွင် ဖြစ်ပွားလာမည့် ပဋိပက္ခ၏ အထင်ရှားဆုံး အကြောင်းရင်းများထဲမှ တခုမှာ မြေယာခွဲဝေမှု အလွန်အမင်း မညီမျှခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀ ရာစု၏ အစိတ်အပိုင်းအတော်များများတွင် လူဦးရေ၏ နှစ်ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကသာ နိုင်ငံ၏ အဖိုးတန် စိုက်ပျိုးမြေအများစုကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး၊ ကျေးလက်နေ အယ်ဆာဗေဒို ပြည်သူသန်းပေါင်းများစွာမှာမူ ကိုယ်ပိုင်မြေ အနည်းငယ်သာ ရှိ သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိကြပေ။

ကျေးလက်မိသားစု အများစုမှာ ကော်ဖီဆွတ်ခူးသည့် ရာသီချိန်များတွင် စိုက်ခင်းကြီးများ၌ ရာသီအလိုက် အလုပ်သမားများအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးခဲ့ကြရသည်။ အလုပ်အကိုင်မှာ မရေရာဘဲ လုပ်ခလစာမှာလည်း အလွန်နည်းပါးကာ နေထိုင်မှုအခြေအနေများမှာလည်း အများအားဖြင့် ချို့တဲ့ကြသည်။ ကော်ဖီဆွတ်ခူးရာသီ ပြင်ပတွင်မူ အလုပ်သမား အများအပြားမှာ မိသားစု ဝမ်းရေးအတွက် ရုန်းကန်ရပြီး အလုပ်လက်မဲ့ပြဿနာနှင့် မကြာခဏ ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။

မြေယာသည် စီးပွားရေးလုံခြုံမှုထက်မက ပိုမိုအဓိပ္ပာယ်ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းသည် လွတ်လပ်မှု၊ နိုင်ငံရေးအာဏာနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ မြေယာပိုင်ဆိုင်သူ အနည်းငယ်သာ ရှိခြင်းကြောင့် ဓနဥစ္စာနှင့် နိုင်ငံရေးသြဇာအာဏာများသည် အထက်တန်းလွှာ လူနည်းစု၏ လက်ထဲတွင်သာ စုပြုံနေခဲ့သည်။ ပြည်သူအများစုမှာ ဥပဒေကြောင်းအရဖြစ်စေ၊ စီးပွားရေးနည်းလမ်းအရဖြစ်စေ ၎င်းတို့၏ လူနေမှုဘဝကို မြှင့်တင်ရန် အခွင့်အလမ်း အနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သည်။

၁၉၅၀ နှင့် ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း လူဦးရေတိုးပွားလာမှုကြောင့် ကန့်သတ်ထားသော စိုက်ပျိုးမြေများအပေါ် ဖိအားများ ပိုမိုများပြားလာသည်နှင့်အမျှ မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် တောင်းဆိုမှုများမှာ တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုကျယ်လောင်လာခဲ့သည်။ လယ်သမားများ၊ အလုပ်သမားအဖွဲ့အစည်းများ၊ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များနှင့် တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများသည် ပိုမိုမျှတသော မြေယာခွဲဝေမှု ရရှိရေးအတွက် စတင်တောင်းဆိုလာကြသည်။ သို့သော်လည်း ဤတောင်းဆိုချက်များကို အစိုးရနှင့် သြဇာအာဏာကြီးမားသော မြေပိုင်ရှင်ကြီးများက ယေဘုယျအားဖြင့် ပယ်ချခဲ့ကြသည်။

၁.၄ ၁၄ မိသားစုနှင့် အနည်းစုအာဏာရှင်စနစ် (အိုလီဂါကီစနစ်)

အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးအာဏာများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် "၁၄ မိသားစု" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ချမ်းသာကြွယ်ဝသော မိသားစုအနည်းငယ်ကြားတွင်သာ စုစည်းနေခဲ့သည်။ ဤအသုံးအနှုန်းသည် သမိုင်းတလျှောက်လုံးတွင် တိတိကျကျ မိသားစု ၁၄ စုကိုသာ ရည်ညွှန်းခြင်း မဟုတ်သော်လည်း၊ ကော်ဖီထုတ်လုပ်မှု၊ ဘဏ်လုပ်ငန်း၊ စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် အမျိုးသားနိုင်ငံရေးကို ကြီးစိုးထားသည့် နိုင်ငံ၏ ရိုးရာစိုက်ပျိုးရေး အထက်တန်းလွှာများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

ဤအထက်တန်းလွှာ မိသားစုများသည် အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ၊ ဘဏ္ဍာရေးစနစ်များနှင့် စစ်တပ်အပေါ် ကြီးမားသော သြဇာညောင်းမှုကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ်များသည် ကုန်ကျစရိတ်သက်သာသော စိုက်ပျိုးရေးအလုပ်သမားများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မှုနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် မြေကွက်ကြီးများကို ကာကွယ်နိုင်မှုအပေါ် မှီတည်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် မိမိတို့၏ နိုင်ငံရေး သို့မဟုတ် စီးပွားရေးသြဇာကို လျော့ပါးစေမည့် မြေယာပြန်လည်ခွဲဝေရေးနှင့် အလုပ်သမား ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသည်။

ချမ်းသာသော မြေပိုင်ရှင်များနှင့် စစ်ဘက်ခေါင်းဆောင်များအကြား ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးသည် အိုလီဂါကီ (အနည်းစုအာဏာရှင်) နိုင်ငံရေးစနစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး၊ ယင်းစနစ်တွင် ပြည်သူလူထု၏ လိုအပ်ချက်များထက် အထက်တန်းလွှာများ၏ အကျိုးစီးပွားကိုသာ အဓိက ရှေးရှုသော ပြည်သူ့မူဝါဒများကို ချမှတ်ခဲ့ကြသည်။

၁.၅ နိုင်ငံရေးတွင် စစ်တပ်၏ စိုးမိုးမှု

စစ်တပ်ကို အရပ်ဘက်က ထိန်းချုပ်ထားသည့် ဒီမိုကရေစီ လူ့အဖွဲ့အစည်း အများစုနှင့်မတူဘဲ၊ အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံသည် ၂၀ ရာစုတလျှောက်လုံးတွင် နိုင်ငံရေး၌ စစ်တပ်၏ ထပ်ခါတလဲလဲ စွက်ဖက်မှုများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ် မက်ဆီမီလီယာနို ဟာနန်ဒက်ဇ် မာတီနက်ဇ် (General Maximiliano Hernández Martínez) အာဏာရရှိလာချိန်မှစ၍ စစ်အစိုးရများသည် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ အမျိုးသားနိုင်ငံရေးကို ကြီးစိုးခဲ့သည်။

လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို အမျိုးသားတည်ငြိမ်ရေးကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် ရှုမြင်ကြပြီး၊ လူမှုရေးမငြိမ်မသက်မှုများနှင့် ကွန်မြူနစ်တော်လှန်ရေးကို တားဆီးရန်အတွက် စစ်ဘက်စွက်ဖက်မှုမှာ လိုအပ်သည်ဟု မကြာခဏ အကြောင်းပြလေ့ရှိသည်။ စစ်ဘက်အရာရှိများသည် အစိုးရ၏ အဓိကရာထူးနေရာများကို ရယူထားပြီး လုံခြုံရေးအဖွဲ့အစည်းများကို ထိန်းချုပ်ကာ သမ္မတရွေးကောက်ပွဲများအပေါ်တွင်လည်း မကြာခဏ သြဇာလွှမ်းမိုးခဲ့ကြသည်။

အတိုက်အခံပါတီများ၊ အလုပ်သမားသမဂ္ဂများ၊ လယ်သမားအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများသည် အစိုးရ၏ စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း၊ ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်းနှင့် အကြမ်းဖက်ခြင်းတို့နှင့် မကြာခဏ ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။ နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်မှာ အလွန်အမင်း ကန့်သတ်ခံခဲ့ရပြီး အထူးသဖြင့် လူမှုရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို တောင်းဆိုသည့် အဖွဲ့အစည်းများ ပိုမိုခံခဲ့ရသည်။

ဤကဲ့သို့သော စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ရိုးရာအစဉ်အလာ ရှည်ကြာခဲ့မှုသည် ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့အစည်းများကို အားနည်းစေခဲ့ပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် နိုင်ငံရေးပြောင်းလဲမှု ဖော်ဆောင်နိုင်ခြင်းအပေါ် ပြည်သူလူထု၏ ယုံကြည်မှုကို လျော့နည်းစေခဲ့သည်။

၁.၆ မဲမသမာမှုနှင့် နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှု

ရွေးကောက်ပွဲများကို ဆက်လက်ကျင်းပခဲ့သော်လည်း စောင့်ကြည့်လေ့လာသူ အများအပြားက ၎င်းတို့၏ တရားမျှတမှုအပေါ် သံသယဝင်ခဲ့ကြသည်။ အတိုက်အခံလောင်းများမှာ ခြိမ်းခြောက်မှုများ၊ မဲဆွယ်စည်းရုံးမှု ကန့်သတ်ချက်များနှင့် မမှန်မကန် မဲရေတွက်မှုများနှင့် မကြာခဏ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း မဲမသမာမှု စွပ်စွဲချက်များမှာ တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

အလုပ်သမားသမဂ္ဂများ ဖွဲ့စည်းသူ၊ မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် ရှေ့နေလိုက်ပေးသူ သို့မဟုတ် အစိုးရမူဝါဒများကို ဝေဖန်သူ ပြည်သူများသည် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ ပစ်မှတ်များ မကြာခဏ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ သတင်းထောက်များ၊ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခများ၊ ဘာသာရေးပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် လူထုအခြေပြုအဖွဲ့အစည်း ဖွဲ့စည်းသူများသည် နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးခံရခြင်း၊ ဖမ်းဆီးခံရခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ဆုံးသွားခြင်းများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။

အတိုက်အခံအုပ်စုများအနေဖြင့် ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ရွေးကောက်ပွဲများမှတဆင့် ထိရောက်စွာ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်စွမ်း မရှိခြင်းကြောင့်၊ ငြိမ်းချမ်းသော နိုင်ငံရေးအရ ပါဝင်ဆောင်ရွက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအတွက် မျှော်လင့်ချက် အနည်းငယ်သာ ရှိတော့ကြောင်း တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ အများအပြားက ယုံကြည်သွားကြသည်။ ဤကဲ့သို့ တိုးပွားလာသော စိတ်ပျက်အားလျော့မှုများသည် လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲသာလျှင် ကျန်ရှိတော့သည့် တခုတည်းသော ရွေးချယ်စရာဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်သည့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်လာစေရန် အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။

၁.၇ စီးပွားရေး အခြေအနေများနှင့် ကျေးလက်ဆင်းရဲမွဲတေမှု

စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ကာလများ ရှိခဲ့သော်လည်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၏ အကျိုးကျေးဇူးများသည် မြို့ပြအထက်တန်းလွှာများနှင့် စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန် တင်ပို့သူများကြားတွင်သာ ဆက်လက်စုပြုံနေခဲ့သည်။ ကျေးလက်လူထုမှာ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ သန့်ရှင်းရေးနှင့် အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းများကို ကန့်သတ်ချက်ဖြင့်သာ ရရှိခဲ့ကြသည်။

ကျေးလက်ကလေးငယ် အများအပြားသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းခွင်၌ လုပ်ကိုင်ရင်း မိသားစုဝမ်းရေးကို ကူညီထောက်ပံ့ရန်အတွက် ကျောင်းမှ စောစီးစွာ ထွက်ခဲ့ကြရသည်။ အာဟာရချို့တဲ့မှု၊ ကာကွယ်၍ရသော ရောဂါဝေဒနာများနှင့် မလုံလောက်သော နေအိမ်အဆောက်အအုံ ပြဿနာများသည် ကျေးလက်လူဦးရေ၏ အစိတ်အပိုင်းအတော်များများကို ထိခိုက်စေခဲ့သည်။

စိုက်ပျိုးရေးအလုပ်သမားများသည် ရာသီအလိုက် အလုပ်အကိုင်အပေါ်တွင်သာ အလွန်အမင်း မှီခိုနေရသဖြင့် မိသားစုအများအပြားမှာ နှစ်စဉ် စက္ကန့်မလပ် သေချာရေရာသော ဝင်ငွေမရှိဘဲ ဖြတ်သန်းခဲ့ကြရသည်။ တိုးပွားလာသော လူဦးရေအတွက် လုံလောက်သော အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းများကို ဖန်တီးမပေးနိုင်ဘဲ ပို့ကုန်လုပ်ငန်းများကိုသာ ခေတ်မီအောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသောကြောင့် စီးပွားရေးမညီမျှမှုမှာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။

ဤအခြေအနေများသည် ကျေးလက်လူထုကြားတွင် မကျေနပ်မှုများကို တိုးပွားစေခဲ့ပြီး လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို တောင်းဆိုနေသည့် အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ထောက်ခံမှုကို ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့သည်။

၁.၈ လူမှုလှုပ်ရှားမှုများ မြင့်တက်လာခြင်း

၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းအတွင်း၊ ငြိမ်းချမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် ရှာဖွေသည့် အဖွဲ့အစည်း မြောက်မြားစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ အလုပ်သမားသမဂ္ဂများက မျှတသော လုပ်ခလစာနှင့် မြှင့်တင်ထားသော လုပ်ငန်းခွင်အခြေအနေများကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားအဖွဲ့အစည်းများက ပညာရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုနှင့် ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ပါဝင်ခွင့်ရရှိရေးကို နှိုးဆော်ခဲ့ကြသည်။ လယ်သမားအသင်းများက မြေယာပြန်လည်ခွဲဝေရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ အကူအညီများ ရရှိရေးအတွက် လိုက်လံတောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။

ကက်သလစ်အသင်းတော်သည်လည်း ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ဗာတီကန်ကောင်စီ (၁၉၆၂–၁၉၆၅) နှင့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ကိုလံဘီယာနိုင်ငံ၊ မယ်ဒလင်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော လက်တင်အမေရိက ဆရာတော်များ ညီလာခံတို့ပြီးနောက် သိသာထင်ရှားသော အပြောင်းအလဲကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဘုန်းတော်ကြီး အများအပြားသည် လူမှုတရားမျှတမှု၊ ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရေးနှင့် လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးတို့ကို တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုအလေးပေးလာခဲ့ကြသည်။

ဘာသာရေးခေါင်းဆောင် အများအပြားသည် ဝိညာဉ်ရေးရာကိစ္စရပ်များကိုသာ သီးသန့်အာရုံစိုက်မည့်အစား လူထုအခြေပြု သမဝါယမအသင်းများ၊ စာတတ်မြောက်ရေး အစီအစဉ်များနှင့် ဒေသခံ ဖွံ့ဖြိုးရေးစီမံကိန်းများကို ဖွဲ့စည်းရန် လူထုကို တိုက်တွန်းခဲ့ကြသည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုများသည် အသင်းတော်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ဒေသခံမြေပိုင်ရှင်များ၊ အစိုးရအာဏာပိုင်များအကြား ပဋိပက္ခများကို မကြာခဏ ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။

လူမှုအဖွဲ့အစည်းအများစုသည် ငြိမ်းချမ်းသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုလမ်းစဉ်ကို ဆက်လက်ဆုပ်ကိုင်ထားခဲ့ကြသော်လည်း၊ တိုးပွားလာသော အစိုးရ၏ ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် အကြမ်းမဖက်သော နိုင်ငံရေးအရ ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခွင့် အခွင့်အလမ်းများမှာ တဖြည်းဖြည်း နည်းပါးသွားခဲ့ရသည်။

၁.၉ နိုင်ငံရေး သဘောထားကွဲလွဲမှု ပိုမိုပြင်းထန်လာခြင်း

၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင် အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံသည် အလွန်အမင်း သဘောထားကွဲလွဲ အစွန်း နှစ်ဘက်ရောက် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝသော အထက်တန်းလွှာများနှင့် စစ်ဘက်ခေါင်းဆောင်များက လူမှုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှုများကို စစ်အေးတိုက်ပွဲ၏ လွှမ်းမိုးမှုပါဝင်သော ကွန်မြူနစ်အန္တရာယ်များအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ တဖက်တွင်လည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လိုလားသူများက အစိုးရသည် ပြန့်နှံ့နေသော ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် မတရားမှုများကို လျစ်လျူရှုကာ အထက်တန်းလွှာများ၏ အကျိုးစီးပွားကိုသာ ကာကွယ်ပေးနေသည်ဟု စတင်ငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။

အကြမ်းဖက်မှုများသည် မှန်မှန်ကြီး တိုးပွားလာခဲ့သည်။ လက်ဝဲအဖွဲ့အစည်းများကို ထောက်ခံသည်ဟု သံသယရှိရသော အလုပ်သမားခေါင်းဆောင်များ၊ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခများ၊ သတင်းထောက်များ၊ ကျောင်းသားများနှင့် ဘာသာရေးပုဂ္ဂိုလ်များကို သေမင်းတမန်အဖွဲ့များ (Death squads) က ပစ်မှတ်ထား လုပ်ကြံခဲ့ကြသည်။ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများမှာ တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုများပြားလာခဲ့ပြီး စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများမှတဆင့် တရားစွဲဆို အပြစ်ပေးနိုင်မှုမှာမူ ထူးခြားစွာ မရှိသလောက် နည်းပါးခဲ့သည်။

ဤကဲ့သို့သော ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်ဖွယ် အခြေအနေများသည် အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများသည် အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးများကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ဆန္ဒမရှိ သို့မဟုတ် မစွမ်းဆောင်နိုင်တော့ကြောင်း ပြည်သူအများစုကို ယုံကြည်သွားစေခဲ့သည်။

၁.၁၀ ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီး ရိုမီရို မတိုင်မီ အခြေအနေ

၁၉၇၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် အော်စကာ အာနူးလ်ဖို ရိုမီရိုသည် အယ်ဆာဗေဒို၏ ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီး ဖြစ်လာခဲ့ချိန်၌ အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံသည် အရေးကြီးသော သမိုင်းဝင် အလှည့်အပြောင်းတခုတွင် ရှိနေခဲ့သည်။ စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ ပြင်းထန်နေဆဲဖြစ်ပြီး၊ ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့အစည်းများမှာ အားနည်းကာ၊ နိုင်ငံရေး အကြမ်းဖက်မှုများ တိုးပွားလျက်ရှိပြီး၊ ငြိမ်းချမ်းသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအပေါ် ပြည်သူလူထု၏ ယုံကြည်မှုမှာလည်း ထူးခြားစွာ ကျဆင်းနေခဲ့သည်။

အစပိုင်းတွင် သတိကြီးပြီး ရှေးရိုးစွဲဆန်သော အသင်းတော်ခေါင်းဆောင်တဦးအဖြစ် ရှုမြင်ခံခဲ့ရသည့် ရိုမီရိုသည် နိုင်ငံရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုများကို မရှာဖွေခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ဆိုးရွားလာသော လူ့အခွင့်အရေး အခြေအနေများနှင့် သူ၏ ရင်းနှီးသောမိတ်ဆွေ ဖာသာရူတီလီယို ဂရန်ဒီ (Father Rutilio Grande) လုပ်ကြံခံရမှုတို့သည် သူ၏ ပြည်သူ့ဓမ္မအမှုတော်လုပ်ငန်းကို နက်ရှိုင်းစွာ ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ သူသည် နိုင်ငံ၏ အားအကောင်းဆုံး လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူတဦးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းက နောက်ဆုံးတွင် သူ့အား သြဇာအာဏာကြီးမားသော နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ဘက်အကျိုးစီးပွားများနှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် အနေအထားသို့ ရောက်ရှိသွားစေခဲ့သည်။

ယခုအခန်းတွင် ဖော်ပြထားသော သမိုင်းဝင်အခြေအနေများကို နားလည်ခြင်းသည် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရိုမီရို၏ လုပ်ကြံခံရမှုသည် ကာလရှည်ကြာ တည်ရှိနေခဲ့သော နိုင်ငံရေးအကျပ်အတည်းကို ဆာဗေးဒိုးဒိုး ပြည်တွင်းစစ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးလိုက်သည့် ပြတ်သားသော အလှည့်အပြောင်းတခု အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ရသည်ကို ရှင်းလင်းတင်ပြရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါသည်။

၁.၁၁ နိဂုံး

အယ်ဆာဗေဒို ပြည်တွင်းစစ်၏ ဇစ်မြစ်သည် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဖြစ်အပျက်များထက် များစွာ ပိုမိုနက်ရှိုင်း ကျယ်ပြန့်သည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော မညီမျှသည့် မြေယာပိုင်ဆိုင်မှု၊ စုပြုံနေသော စီးပွားရေးအာဏာ၊ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး၊ မဲမသမာမှု၊ နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှုနှင့် မပြတ်မတောက်ဖြစ်နေသော ကျေးလက်ဆင်းရဲမွဲတေမှုတို့သည် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရန် တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုသေချာသော အခြေအနေများကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။ ငြိမ်းချမ်းသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ကြိုးပမ်းမှုများသည် နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး အထက်တန်းလွှာများ၏ ဆန့်ကျင်မှုကို ထပ်ခါတလဲလဲ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသဖြင့် ဆာဗေးဒိုးဒိုး ပြည်သူအများစုကို ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့သွားစေခဲ့သည်။

ဂိုဏ်းချုပ်ဘုန်းတော်ကြီး အော်စကာ ရိုမီရိုသည် တရားမျှတမှုနှင့် လူ့အခွင့်အရေးအတွက် ရှေ့တန်းမှ လိုက်လံတောင်းဆိုသူတဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာချိန်တွင် အယ်လ်ဆာဗေးဒိုးနိုင်ငံသည် ဖြေရှင်းနိုင်ခြင်းမရှိသေးသော လူမှုရေးပဋိပက္ခများကို ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြုံတွေ့ထားပြီး ဖြစ်သည်။ သူ၏ လုပ်ကြံခံရမှုသည် အခြေခံကျသော ဤပြဿနာများကို ဖန်တီးခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ငြိမ်းချမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် ဖြေရှင်းရန် ပျက်ပြားသွားပြီဟု ပြည်သူအများစုက ကောက်ချက်ချလိုက်သည့် အချိန်မှတ်တိုင်တခုသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ နောက်အခန်းတွင် ရိုမီရို၏ ဓမ္မအမှုတော်လုပ်ငန်း၊ ဆင်းရဲသားများအတွက် သူ၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုနှင့် သူ၏ သေဆုံးမှုသည် ဆာဗေးဒိုးဒိုး ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားလာစေရန်အတွက် တိုက်ရိုက်တွန်းအား (Catalyst) အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်လာခဲ့ရသည်ကို လေ့လာဆန်းစစ်သွားမည် ဖြစ်သည်။