ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း သိပ္ပံပညာလောက၏ အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးမှု ဟင်နရီ မို့စလေ (Henry Moseley) ၏ ဇာတ်လမ်း

ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း သိပ္ပံပညာလောက၏ အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးမှု

ဟင်နရီ မို့စလေ (Henry Moseley) ၏ ဇာတ်လမ်းသည် သိပ္ပံပညာ၏ ထူးချွန်ပြောင်မြောက်မှုနှင့် စစ်ပွဲ၏ ရိုက်ခတ်မှုတို့ ရောယှက်နေသော ဝမ်းနည်းဖွယ် သမိုင်းကြောင်းတခု ဖြစ်သည်။

၁။ ကိုယ်ပိုင်ငွေဖြင့် ရုန်းကန်ခဲ့ရသော သုတေသနခရီး

မို့စလေသည် သူ၏ အရေးကြီးဆုံးသော သုတေသနများကို အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် (Oxford University) တွင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က သူသည် တက္ကသိုလ်မှ တရားဝင် ရာထူး သို့မဟုတ် လစာထောက်ပံ့မှု မရရှိခဲ့သဖြင့် သူ၏ ကိုယ်ပိုင်မိသားစု အမွေအနှစ်ငွေကြေးများကို အသုံးပြုကာ သုတေသနပြုခဲ့ရသည်။ သူသည် ကျဉ်းမြောင်းသော ဓာတ်ခွဲခန်းလေးထဲတွင် သူလိုအပ်သော X-ray စမ်းသပ်ကိရိယာများကိုပင် ကိုယ်တိုင် လက်လုပ်တည်ဆောက်ကာ ဒြပ်စင်များ၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။

၂။ ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယားကို အခြေခံမှ ပြောင်းလဲခြင်း

၁၉၁၃ ခုနှစ်မတိုင်မီက ဒြပ်စင်များကို အက်တမ်အလေးဆ (Atomic Weight) ပေါ်မူတည်၍ စီစဉ်ခဲ့သောကြောင့် မှားယွင်းမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ မို့စလေသည် X-ray spectroscopy ကို အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တိုင်းတွင် သီးသန့်နံပါတ်တခုစီ ရှိကြောင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းကို အက်တမ်အမှတ်စဉ် (Atomic Number - $Z$) ဟု ခေါ်သည်။

• သူသည် ဒြပ်စင်များကို အလေးချိန်အစား ပရိုတွန် (Proton) အရေအတွက်ဖြင့် စီစဉ်ရန် သက်သေပြခဲ့သည်။

• သူ၏ နိယာမကြောင့် ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယားသည် ယနေ့ကျွန်ုပ်တို့ မြင်တွေ့ရသည့်အတိုင်း တိကျမှန်ကန်သော ပုံစံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။

၃။ ဂယ်လီပိုလီမှ ကျည်ဆန်နှင့် ပြောင်းလဲသွားသော စစ်ဥပဒေ

၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် စစ်ဖြစ်သောအခါ မို့စလေသည် သူ၏ အောင်မြင်နေသော သိပ္ပံလမ်းကြောင်းကို စွန့်လွှတ်ကာ တိုင်းပြည်အတွက် စစ်ထဲဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၅ ခုနှစ်၊ သြဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဂယ်လီပိုလီတိုက်ပွဲအတွင်း ဖုန်းဖြင့် အမိန့်ပေးပို့နေစဉ် ရန်သူ့လက်ဖြောင့်တပ်သား၏ ပစ်ခတ်မှုကြောင့် အသက် ၂၇ နှစ်အရွယ်တွင် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။

ဤဆုံးရှုံးမှုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းကို တုန်လှုပ်စေခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှအစိုးရအား စစ်ဥပဒေကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည် -

• သိပ္ပံပညာရှင်များ ရှေ့တန်းမထွက်ရမူဝါဒ: ပါရမီရှင် သိပ္ပံပညာရှင်တဦး၏ ဦးနှောက်သည် သေနတ်ကိုင်စစ်သားတဦးထက် တိုင်းပြည်အတွက် ပိုတန်ဖိုးရှိကြောင်း လက်ခံလာကြသည်။

• သီးသန့်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှု (Reserved Occupations): ဤဥပဒေသစ်ကြောင့် နောက်ပိုင်းတွင် အလန် ကျူးရင်း (Alan Turing) ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များကို ရှေ့တန်းမပို့ဘဲ အကာအကွယ်ပေးကာ ၎င်းတို့၏ ဉာဏ်ပညာကို အသုံးပြု၍ စစ်ပွဲကို အနိုင်ရအောင် ကြိုးပမ်းနိုင်ခဲ့ကြသည်။

ဟင်နရီ မို့စလေသည် သူ၏ ကိုယ်ပိုင်ငွေကြေးနှင့် အသက်ကို ပေးဆပ်သွားခဲ့ရသော်လည်း သူချန်ထားခဲ့သော သိပ္ပံအမွေအနှစ်နှင့် သူ၏ကျဆုံးမှုကြောင့် ပြောင်းလဲသွားသော ဥပဒေများသည် ယနေ့တိုင် သိပ္ပံလောကကို အကာအကွယ်ပေးနေဆဲ ဖြစ်သည်။